| Górny Śląsk
pod zaborem pruskim, pozostając poza głównym nurtem wydarzeń
kulturowych, żył własnym życiem, zbudowanym na rodzimej tradycji
ludowej, wzbogaconej w ciągu wieków wpływami oraz oddziaływaniem
innych narodowości i grup etnicznych. Obyczajowość kreowały
gwara zachowująca rdzeń staropolski, stroje ludowe, chóry
kościelne i świeckie, a nade wszystko przekazy wiary i szacunku
dla ciężkiej, solidnej pracy. Architektura tego regionu, której
korzenie tkwią we wspaniałości budownictwa drewnianego, zwłaszcza
kościółków, i historycznych miast, na przykład Cieszyna, Skoczowa,
Żor, Rybnika, Mikołowa, Tarnowskich Gór, Bytomia, w początku
naszego wieku w swej podstawowej masie była kształtowana przez
dobrze wyszkolonych techników budowlanych i miejscowych budowniczych,
a także architektów z Wrocławia i różnych regionów Niemiec.
Po przyłączeniu do Polski pracowało na Śląsku zaledwie kilku
architektów, co zresztą miało swoje uzasadnienie w powojennym
zastoju budowlanym. Ożywienie gospodarcze i rozwijający się
powoli ruch budowlany spowodowały stopniowy napływ na teren
województwa i osiedlenie się tu na stałe inżynierów z innych
dzielnic Polski, głównie wychowanków Politechniki Lwowskiej.
Brak własnej organizacji związkowej ograniczał możliwości
oddziaływania architektów śląskich na decyzje budowlane, warunki
ogłaszanych konkursów, kryteria oceniania i wyboru prac. Ten
stan rzeczy niepokoił, tym bardziej że wiele podjętych wówczas
decyzji uważano za nietrafne lub wręcz szkodliwe. To wszystko
zdecydowało o powołaniu Związku Architektów na Śląsku. Nastąpiło
to 21 stycznia 1925 roku, a założycielami byli: Marian Łobodziński,
Tadeusz Łobos, Tadeusz Michejda, Aleksander Peżański, Eugeniusz
Pogoda, Henryk Szołdra i Karol Tchórzewski. Pierwszym prezesem
został inicjator i animator ruchu stowarzyszeniowego, Tadeusz
Michejda, urodzony na Zaolziu, legionista, uczestnik walk
o Śląsk Cieszyński i III powstania śląskiego. Zadania i cele
Związku Architektów na Śląsku określono w statucie następująco:
- zespolenie jak najszerszego grona architektów
dla wspólnej pracy koło rozwoju sztuki polskiej w ogóle, a
architektury w szczególności,
- wzbudzanie wśród ogółu zainteresowania
sztuką, popularyzowanie jej oraz ochrona zabytków
- racjonalne unormowanie stosunków artystycznych,
moralnych i materialnych dotyczących zawodu architekta.
Podkreślone statutem cele nie zmieniły się do 1939 roku, mimo
że sama organizacja przeszła dalszą ewolucję, związaną z dążeniem
do skupienia wszystkich architektów polskich w jednej organizacji.
Etapem na tej drodze było powołanie w 1929 roku, w czasie
Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu, Związku Stowarzyszeń
Architektów Polskich, a zakończeniem:
- powstanie od l lipca 1934 roku nowej organizacji, pod nazwą
Stowarzyszenie Architektów Rzeczypospolitej Polskiej - SARP,
jednoczącej wszystkie istniejące w Polsce organizacje architektoniczne.
Związek Architektów na Śląsku, wchodzący w skład ZSAP, przekształcił
się w katowicki Oddział SARP, a Tadeusz Michejda został jego
Prezesem, delegatem na Walne Zebranie nowo powstałego Stowarzyszenia
i członkiem jego Zarządu Głównego. Nowa organizacja przejawiała
znaczną aktywność, o czym świadczą jej starania o uchwalenie
śląskiej ustawy budowlanej, opracowanie własnego cennika za
prace architektoniczne, inicjowanie poddawania ważnych przedsięwzięć
inwestycyjnych rozstrzygnięciom konkursowym, przeciwdziałanie
samowoli i tzw. dzikim konkursom, podejmowanie starań o integrację
środowisk twórczych innych dziedzin sztuki - artystów plastyków,
literatów, środowiska teatralnego. W swych decyzjach Oddział
zachowywał pełną autonomię i niezależność.Rozwój organizacji
charakteryzuje wzrost liczebności jej członków. W chwili założenia
skupiała zaledwie 7 osób, czyli wymagane ustawą minimum. W
rok później liczyła już 15 osób, w 1930 roku - 25 członków,
w 1935 roku - 26 osób, pod koniec lat trzydziestych - przeszło
40 osób.
Wybuch II wojny światowej przerwał okres twórczej działalności
architektów
i ich Stowarzyszenia. Wraz z okupacją hitlerowską nastąpiły
represje i wysiedlenia Polaków, w tym również architektów.
Zmobilizowani wzięli udział w wojnie obronnej, część znalazła
się na emigracji, większość, rozproszona po Generalnej Guberni,
walczyła o przetrwanie imając się różnych zajęć zarobkowych.
Po zakończeniu wojny znaczna część architektów wróciła na
Śląsk, podjęta pracę zawodową i doprowadziła do reaktywowania
Oddziału katowickiego SARP.
Odtworzenie tradycyjnych form organizacji zawodowej było powrotem
do normalności i miało charakter działań formalnych, a nie
merytorycznych. Dokonali tego przedwojenni aktywiści Oddziału
katowickiego SARP poprzez nawiązanie łączności z Zarządem
Głównym w Warszawie, zarejestrowanie w Komisji Artystycznej
Związków i Stowarzyszeń istniejącej przy Okręgowej Komisji
Związków Zawodowych województwa śląsko-dąbrowskiego, odbycie
walnego zjazdu członków, wybory nowego zarządu i rozpoczęcie
z początkiem 1947 roku oficjalnej działalności Oddziału. [...]
Mieczysław Rek
|
